Laiklik mi, Eğitim Hakkı mı? Bakü’nün Yeni Düzenlemesi Infial Yarattı

✨ Yazıyı özetle ve sesli okuDil TürkçeEnglishDeutschالعربية

Özet ve ses yapay zekâ tarafından oluşturulur; ses gerçek bir kişiye ait kayıt değildir. Ayrıntılar için yazının tamamını okuyun.

Azerbaycan’da Okul Kıyafet Düzenlemesi: Laiklik Vurgusu, Başörtüsü Uygulamaları, Yerel Infial ve Türkiye-X Yankıları

Azerbaycan’da 2026 yazından itibaren genel eğitim sistemine eklenen “millilik ve laiklik” (dünyəvilik) ilkesi, devlet okullarındaki kıyafet kurallarını yeniden şekillendirdi. Resmi metinlerde “başörtüsü” veya “hicab” ifadesi yer almasa da, okul forması bütünlüğünü bozan ve genel eğitimin laiklik ilkesine uygun olmayan ek kıyafet unsurlarına izin verilmemesi hükmü, pratikte başörtülü öğrenciler ve öğretmenler için engellere yol açtı. Bu durum ülkede öğrenci protestoları, Karabağ gazilerinin tepkileri ve geniş bir toplumsal infial yaratırken, Türkiye’de “kardeş ülke” söylemi çerçevesinde büyük yankı uyandırdı ve X platformunda yoğun tartışmalara konu oldu.

Süreç: Yasadan Kararnameye

Süreç Temmuz 2026’da başladı. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in 7 Temmuz 2026’da imzaladığı yasa değişikliğiyle Genel Eğitim Kanunu’na “millilik ve laiklik” ilkesi eklendi. Devlet okullarında öğrenciler, öğretmenler ve velilerin kıyafet şartlarına uyması zorunlu hale getirildi.

21 Eylül 2026’da Başbakan Ali Asadov imzalı 309 sayılı Bakanlar Kurulu kararı, öğrenci kıyafetlerini düzenledi. Kararda, belirlenen okul kıyafetinin bütünlüğünü bozan veya “genel eğitimin laiklik ilkesine uygun olmayan diğer kıyafet unsurlarının” kullanılmayacağı belirtildi. Milli kıyafetlere kültürel etkinliklerde istisna tanındı. Resmi metinde başörtüsü açıkça yasaklanmadı; ancak Azerbaycan medyasında ve kamuoyunda bu hüküm, formaya uymayan dini başörtüsünü de kapsayan bir kısıtlama olarak yorumlandı. APA ve Report gibi ajanslar “başörtüsü yasağı” ifadesini kullanmaktan kaçındı.

6 Ekim 2026’da 325 sayılı kararla düzenleme öğretmenlere de genişletildi. Eğitimcilerin kıyafet unsurlarının genel eğitimin laiklik ilkesine uygun olması şartı getirildi. Okul yönetimleri ve pedagoji kurulları denetim yetkisi aldı. Karar, öğrencilerle başlayan uygulamanın kurumsal ölçekte yayıldığı şeklinde değerlendirildi.

Öncesinde Mart 2026’dan itibaren bazı okullarda (Bakü, Sumgayıt, Mehdiabad, Celilabad, İmişli) başörtülü öğrencilerin geri çevrildiğine dair iddialar vardı. 309 sayılı karar, bu uygulamalara hukuki zemin sağladığı şeklinde yorumlandı.

Yerel Tepkiler ve Infial: Öğrenciler, Gaziler ve Öğretmenler

Uygulama hızla toplumsal tepkiye dönüştü. Sumgayıt’taki 6 No’lu Tam Ortaokul’da başörtülü kız öğrencilerin kapıdan çevrildiği ve ağlayarak uzaklaştığı görüntüler sosyal medyada yayıldı. Benzer olaylar Bakü ve diğer illerde rapor edildi. Bazı okullarda velilerin tepkisiyle uygulama geri çekildi iddiaları da ortaya atıldı.

Öğrenciler sessiz kalmadı. Bakü’deki 69 No’lu Okul ve Masallı’nın Mollaoba köyündeki B. Şiriyev Ortaokulu’nda öğrenciler ders boykotu yaptı; başörtülü arkadaşlarının okula alınmasını talep etti. Pankartlı protestolar ve “hicab, hicab” sloganları sosyal medyada dolaştı. Karabağ şehidinin kızı Hatice gibi çocuklar da videolarla “Hicab benim gururumdur, eğitimime mani değil” diyerek ses yükseltti.

En çarpıcı tepki Karabağ gazilerinden geldi. 2. Karabağ Savaşı’nda kolunu kaybeden bir gazi, protez kolunu göstererek video yayınladı: “Bu kolumu vatan uğrunda feda ettim. Vatan sağ olsun! Ama kızım başörtüsü taktığı için mektebe gidemeyecek. Bizim kanımız, çocuklarımızın gözü yaşlı kalsın diye dökülmedi.” Gaziler, şehit aileleri ve sivil toplum, düzenlemenin din ve vicdan hürriyeti ile eğitim hakkını ihlal ettiğini, toplumsal barışı zedelediğini savundu. Öğretmen Zehra Hasanova da gözyaşları içinde resmi karar olmadığını ancak fiili engellemenin sürdüğünü anlattı.

Hapsedilmiş gazeteci Polad Aslanov açlık grevine başladı; kendi çocuğunun ve başörtülü öğrencilerin/öğretmenlerin haklarını savunmak için grev yaptığını duyurdu. Teolog Abgül Süleymanov eleştirileri nedeniyle idari hapis cezası aldı. Devlet televizyonunun başörtülü ve başörtüsüz sınıfları karşılaştıran videosu tepkileri daha da artırdı. Bakü Şehir Eğitim Dairesi uygulamayı izlemeye aldığını açıkladı. Anayasa eğitim hakkını ve vicdan özgürlüğünü güvence altına alırken, laiklik de temel ilke olarak vurgulanıyor; gerilim bu iki alan arasında yoğunlaşıyor.

Türkiye’de Büyük Tepki ve Diplomatik Denge

Türkiye’de konu “kardeş ülkede başörtüsü yasağı” başlıklarıyla manşetlere taşındı. İstanbul’da Azerbaycan Konsolosluğu önünde protestolar düzenlendi. Bazı konuşmacılar Aliyev’i ve İsrail ilişkilerini hedef aldı; “kardeşlik” söylemini sorguladı. AK Parti ve MHP çevrelerinden sesler yükseldi. İstanbul Milletvekili Mustafa Yeneroğlu, görüntülerin vicdanı yaraladığını belirterek Aliyev’e çağrı yaptı ve Türkiye’nin konuyu Bakü ile görüşmesini istedi. MAZLUMDER, kısıtlamaların inanç özgürlüğü ve eğitim hakkını ihlal ettiğini, geçmişteki benzer uygulamaların toplumsal ayrışmayı derinleştirdiğini vurguladı.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Eylül 2026 BM Genel Kurulu konuşmasında okul başörtüsü kısıtlamalarını “kadın haklarına saldırı” ve İslamofobi ile ilişkilendirmesi, Azerbaycan’a yönelik üstü kapalı mesaj olarak yorumlandı. Aliyev’in “yaşam tarzımıza dışarıdan müdahale edilmemesi” yönündeki sözleri de Ankara’da eleştiri olarak algılandı. Ancak Türk yetkililer, Middle East Eye’a yaptıkları açıklamalarda Aliyev’in sözlerine kamuya açık yanıt vermeyeceklerini, Azerbaycan’ın iç işlerine karışmayacaklarını ve gerilimi düşürmeyi tercih ettiklerini belirtti. Stratejik enerji, ulaştırma ve askeri iş birliği “kardeş ülke” ilişkilerinin önceliği olarak öne çıktı. Resmi kurumlar yazılı açıklamadan kaçındı.

Türkiye’deki 28 Şubat süreciyle karşılaştırmalar sıkça yapıldı. Başörtülü olmayanların da destek paylaşımları dikkat çekti. Bazı çevreler konuyu Azerbaycan-İsrail ilişkileriyle bağladı.

X Platformundaki Tepkiler

X’te konu viral oldu. Karabağ gazisinin videosu, öğrenci protestoları ve okul kapılarından dönen kızların görüntüleri binlerce kez paylaşıldı. #hicabaazadlıq ve benzeri etiketler kullanıldı. Kullanıcılar “Müslüman Azerbaycan’da yasak, Ermenistan’da yok” karşılaştırmaları yaptı; “28 Şubat’ın Bakü versiyonu” benzetmeleri yaygınlaştı. Bazı paylaşımlar devlet televizyonunun karşılaştırma videosunu eleştirdi. AK Parti Sözcüsü Ömer Çelik’in bazı grupların Azerbaycan’ı hedef aldığını ve bunun hükümetle ilgisiz olduğunu söylemesi de tartışma yarattı. Genel hava, eğitim hakkının korunması ve kardeşlik söyleminin sınandığı yönündeydi; destek ve eleştiri yan yana yer aldı.

Analitik Değerlendirme

Azerbaycan’ın yaklaşımı, Orta Asya’daki benzer tartışmalarla paralellik gösteriyor: Seküler devlet geleneğini koruma, üniforma disiplini ve dini ifadenin kamusal alandaki sınırları. Ülke, Müslüman çoğunluklu toplumlar arasında en düşük dindarlık oranlarından birine sahip; resmi politika uzun süredir dini faaliyetleri düzenliyor. Ancak pratik uygulama, metindeki belirsizlik nedeniyle okul yönetimlerine geniş takdir yetkisi bırakıyor ve hak ihlali iddialarını güçlendiriyor.

Türkiye-Azerbaycan ilişkilerinde “bir millet, iki devlet” söylemi güçlü olsa da, bu kriz güç dinamiklerini, İsrail bağlarını ve dış politika özerkliğini görünür kıldı. Ankara gerilimi düşürmeyi tercih ederken, toplumsal düzeyde infial sürüyor. Sorunun çözümü, belirsiz hükümlerin netleştirilmesi, eğitim hakkının kesintisiz sağlanması ve vicdan özgürlüğü ile laiklik arasında dengeli bir çerçeve kurulmasına bağlı. Görüntüler ve gazilerin feryatları, meselenin sadece kıyafet değil, toplumsal meşruiyet ve “kardeşlik” algısı meselesi haline geldiğini gösteriyor.